Vidalar, Civatalar ve Somunlar

0
1065

Makine parçalarının birbiri ile bağlanmasını  sağlayan çeşitli birleştirme şekilleri vardır. Bunlar Hareketli birleştirmeler ve hareketsiz birleştirmelerdir. Hareketli birleştirmeler  kaynak perçin gibi elemanlarla hareketli birleştirmeler ise cıvata, kama perno gibi elemanlarla yapılır.

Bu bölüm makine parçalarının birleştirilmesinde en çok kullanılan birleştirme   elemanlarından   vidaların, üzerine vida açılmış civata ve somun gibi elemanların standart şekil ve ölçülerini, bunların parçalar üzerine takılma şekillerini ve resimler üzerinde gösterilmelerini kapsamaktadır.

A– VİDALAR

1) Vidanın tanımı: Silindirik yüzeylere helisel olukların açılması ile vida meydana gelir. Şekil 1.1’ de vidayı oluşturan çıkıntı çizgi şeklinde gösterilmiş ve bu çizginin silindir etrafında dönerken ileri doğru yol almasıyla meydana gelen vida helisi gösterilmiştir. Üçgenin taban kenarı silindir çevresine eşit olduğundan, bir dolanma sonunda BC kenarı A noktasının bulundu- ğu yere gelir ve helis P yüksekliğine çıkmış olur. P yüksekliği vidanın adımıdır.

2) Vida elemanları: Vida, cıvata ve somunlarda adı geçen terimler şunlardır;

I– Vida helisi: Bir silindirin yanal yüzeyindeki bir noktanın eksen doğrultu- sunda aldığı yol ile bununla ilgili açısal yolun  oranı  (sıfır  ve  sonsuz hariç)  sabit kalmak üzere çizdiği yörüngedir. Bu yörünge silindirin yanal yüzeyinin açınımında bir doğrudur (Şekil 1.1).

Adsız

II-  Vida:  Silindirik  parçanın  üzerine vida dişi açılmış kısımdır  (Şekil 1.2).

Adsız

3) Vida profili: Silindir ekseninden geçen düzlem ile vida dişi ve oluğunun meydana getirdiği yüzeyin ara kesitidir. Şekil 1.3’ de çeşitli vida profilleri gösterilmiştir. Şekil 1.3’ deki vida profilleri;

a- Üçgen vida

b- Trapez vida

c-Testere vida

d- Yuvarlak vidanın diş profilleridir.

Adsız

4) Vida elemanları

Diş üstü: Dişin iki yanını birleştiren eğridir (Şekil 1.4).

Diş dibi: İki komşu diş arasında kalan oluğun  yanlarını  birleştiren  eğridir  (Şekil 1.4).

Adsız

Diş yüksekliği : Diş profilinin diş dibi ile diş  üstü arasındaki, silindir eksenine dik doğrultudaki uzaklıktır

(Şekil 1.5).

Diş dibi yuvarlatma yarı çapı: Silindir ekseninden geçen düzlemdeki ara kesitten ölçülen,  diş  dibindeki  yuvarlatmanın yarı çapıdır (Şekil 1.5).

Adsız

Adım:  Silindir  ekseninden  geçen  düzlemin  meydana  getirdiği  aynı  diş  profilinde, birbirini izleyen en yakın iki diş yanı arasında bulunan ve silindir eksenine paralel olan uzaklıktır (Şekil 1.6).

Diş açısı: Silindir ekseninden geçen düzlemdeki ara kesitteki iki dişin yanı arasındaki açıdır Şekil 1.6. (Diş profil açısı olarak da adlandırılır).

Adım  (Hatve):  Silindir  ekseninden  geçen  düzlemin  meydana  getirdiği  aynı  diş profilinde, birbirini takip eden iki diş yanı arasında bulunan ve silindir eksenine paralel olarak ölçülen uzaklıktır (Şekil 1.6).

İç vida (Dişi vida): Delik içine açılmış vidadır (Şekil 1.7).

Dış vida (Erkek vida): Silindirin dış yüzeyine açılmış vida (Şekil 1.7).

Vida kavrama derinliği: Birbirini kavrayan iki diş arasında kavrayan kısmın radyal uzaklığıdır (Şekil 1.7).

Adsız

Diş üstü çapı: Vida ekseninden geçen düzlemde eksene dik olarak ölçülen, dış vidanın diş üstleri veya iç vidanın diş dipleri arasındaki uzaklıktır (Şekil 1.8).

Bölüm dairesi çapı: Ekseni vida ekseni ile çakışan ve diş profilini adımın yarısına eşit olacak şekilde kesen teorik bir silindirin çapıdır (Şekil 1.8).

Diş dibi kesiti: Çapı diş dibi olan kesittir (Şekil 1.8).

Vida anma boyutu: Vida diş üstü çapıdır (Şekil 1.8).

Adsız

Sağ vida: Vida dişi helisi saat yönünde ilerliyorsa bu vida sağ vidadır (Şekil 1.9 a). Bir başka deyişle, vida dişi vidaya vidalanırken vida saat yönünde dönerek ilerler.

Sol vida: Vida dişi saat yönünün aksi yönünde ilerliyorsa bu vida sol vidadır (Şekil 1.9 b). Vida dişi vidaya vidalanırken vida saat yönünün tersine dönerek ilerler.

Adsız

5)  Vida  çeşitleri:  Vidaları,  ölçü  sistemlerine  göre  metrik  ve  Whitworth  diye  ikiye ayırmak mümkündür. Metrik vidaların ölçüleri mm. cinsinden, Whitworth vidaların ölçüleri ise parmak (inç) cinsindendir. Whitworth vidalarda adım yerine 1 parmaktaki diş sayısı verilir ve metrik olarak adımı karşılığı P= 25,4/z formülü ile bulunur. Örneğin 1 parmakta 12 diş olan whitworth vidanın adımı P= 25,4 /12 = 2.11 mm dir.

Vidalar, Türk Standartlar Enstitüsünün yayınlamış olduğu Vida dişi biçimleri ve vidalar TS 61’ de toplanmıştır.

a- Metrik vida: Diş profil açısı 60° bir eşkenar üçgen vidadır.

b- Whitworth vida: Diş profil açısı 55°  olan vidadır. Kenarları yuvarlatılmış ikizkenar üçgen şeklindedir.

c- Trapez vida: Diş profil açısı 30°, ve diş profili trapez biçimde olan vidadır.

d- Testere dişli vida: Diş açısı profili 30°, olan ve diş profili testere dişine benzeyen bir vidadır.

e-Yuvarlak vidalar: Diş profil açısı 30°, Diş profili üçgen biçiminde, diş tepesi ve diş dibi yuvarlatılmış olan vidadır.

f- Kare vida: Diş profili kare şeklinde olan vidadır. Standartlaştırılmamışlardır.

g- ISO metrik vida: Diş profil açısı 60° ve diş profili üçgen biçiminde olan vidadır. Metrik vidadan farkı dış vidanın diş dibi yuvarlatma yarı çapının daha büyük olması ve iç vidanın buna göre yapılmasıdır.

h- Amerikan trapez vidası: Profil açısı 29°, profili trapez olan vidadır. j- Unifed vida: Diş açısı 60°, üçgen profilli vidadır

k- Amerikan konik boru vidası: Diş açısı 60°, diş profili üçgen biçiminde ve borunun üzerine veya içine konik olarak açılan vidadır.

6) Vidaların teknik resimler üzerinde gösterilmesi:

a– Genel esaslar: Şekil 1.10 a’da vida dişleri net olarak görülmektedir. Vida dişlerinin girinti ve çıkıntılarını Şekil 1.10 a’da görüldüğü gibi çizmek zordur ve resmi de karmaşık hale getirir. Diş açılmış kısımlar Şekil 1.10 b’de görüldüğü gibi diş üstü çapları (d) sürekli kalın çizgi, diş dibi çapları (d1) sürekli ince çizgi ile çizilerek gösterilir.

Vida diş dibi çapları, gerektiğinde şekil 1.10 b’de dış vidada gösterildiği gibi vida bitimi (x)

çizilebilir.  Eğer  vida  bitiminin  (x)  gösterilmesine  gerek  yoksa  bu  kısım  çizilmez.  Vida bitimine (x) ait bilgiler  TS 5265’de verilmiştir.

Adsız

Vidanın yan görünüşü çizilirken dış vidada diş üstü çapı sürekli kalın çizgi, diş dibi çapı ise dairenin 3 /4 ü kadar sürekli ince çizgi ile gösterilir (Şekil 1.11).

İç vidada ise diş üstü çapı dairenin 3/4’ü kadar sürekli ince çizgi, diş dibi çapı ise sürekli kalın çizgi ile gösterilir (Şekil 1.12).

Adsız

Dış vidaların kolay ağızlanması ve uç kısımlarında kalan çapakların temizlenmesi için Şekil 1.13 a ve c’ de gösterildiği gibi pahlı ve bombeli yapılır. İç vidanın uç kısmına ise aynı sebeple 45°’ lik havşa açılır. İç vidalara bu sebeple açılan havşalar ikinci görünüşlerinde gösterilmezler (Şekil 1.15 b).

Adsız

Adsız

b– Kılavuz ile açılmış vidaların gösterilmesi: Dış vidalar genellikle torna ve rovelver tezgahlarda, elde ise pafta ile açılırlar. İç vidalar yine torna tezgahlarında makine kılavuzu ve vida kalemi ile elde ise el kılavuzu ile açılırlar. Bunun yanında iç ve dış vidayı seri halde açan otomatik diş açma tezgahları da mevcuttur. Şekil 1.15 a’ da gösterildiği gibi vida kör delik kılavuzu ile açılmışsa,  vida dişi çizgileri delik sonuna kadar gösterilir.  Vida normal kılavuz ile açılmışsa kılavuz delik sonuna kadar inemediğinden  vida boyu ile delik boyu arasında Şekil 1.15 b’ de gösterildiği gibi bir x mesafesi bırakılmalıdır. Çizimlerde kolaylık sağlamak için x mesafesinin değerleri yaklaşık olarak hesaplanarak çizilir.

Adsız

c– Borulara açılmış vidaların gösterilmesi:  Boruların  içine,  dışına ve boru üzerindeki deliğe açılan vidaların gösterilmesi Şekil 1.16’ da gösterilmiştir.

Adsız

d-  Vida  açılacak  kısımların  delik çapları: Kılavuz matkap çapları: İç vida açılacak kısma kılavuzla vida açılmadan önce matkapla delik delinir. Açılacak vidanın ölçüsüne uygun matkap ucu seçmek gerekir. Bunun için tablo 1.2’ de kullanılması gereken uygun matkap çapları verilmiştir.

e– Birbirine takılmış vidaların gösterilmesi:  Şekil  1.17’  de  vida  açılmış  deliğe takılan   cıvatanın   kesit resmi   verilmiştir. Şekilde  de görüldüğü  gibi  cıvatanın kesilmediği  kabul  edilerek  dış  çapı  sürekli çizgi  ile çizilmiştir.  Dış vidaların  iç kısımları boş değilse boyuna kesitleri alınmaz.

Adsız

Şekil 1.18’ de Birbirine takılmış iki boru vidasının  kesit  resmi  görülmektedir.  Burada dış  vidanın bulunduğu  boruda  iç  vida  ile birlikte kesit olarak gösterilmiştir.

Adsız

7) Vidaların ölçülendirilmesi:  Vidalar,  diş profilini belirten harf, diş üstü çapı ve adımı yazılarak belirtilir. Tablo 1.1’ de vidaların sembollerle gösterilmesi, Tablo 1.2’ de ise kılavuz ve matkap çapları verilmiştir.

Şekil 1.19. a,b,c,d,e,f,g’ de çeşitli vidaların ölçülendirilme örnekleri görülmektedir.

a- Diş üstü çapı 20 mm olan metrik üçgen profilli dış vida

b- Diş üstü çapı 20 mm olan metrik üçgen profilli iç vida

c- Diş üstü çapı 20 mm adımı 2 mm olan kare profilli erkek vida

d- Diş üstü çapı 20 mm adımı 2 mm olan kare profilli dişi vida

e- Diş üstü çapı 30 mm adımı 5 mm olan trapez erkek vida

f- Diş üstü çapı 30 mm adımı 5 mm olan trapez dişi vida

g- Diş üstü çapı 3 /4′ olan whitworth üçgen profilli erkek vida

h-Diş üstü çapı 30 mm adımı 1mm olan metrik üçgen profilli ince diş erkek vida

ı- Diş üstü çapı 2′ olan olan üçgen profilli boru vida

Adsız

Adsız

Adsız Adsız1 Adsız2

Tablo 1.2. Vidalarda Matkap ve Dişdibi Çapları TS 61
 Adsız
 

Vida anma çapı

D=d

 

Adım

P

Diş dibi çapı  

Matkap çapı

 

Bölüm çapı

d2=D2

Diş yüksekliği
Dış vida

d1

İç vida

D1

Dış vida

h3

İç vida

H1

M1 0,25 0,693 0,729 0,75 0,638 0,153 0,135
M2 0,40 1,509 1,567 1,60 1,740 0,245 0,217
M2,5 0,45 1,948 2,013 2,10 2,208 0,276 0,244
M3 0,50 2,387 2,459 2,50 2,675 0,307 0,271
M3,5 0,60 2,764 2,850 2,90 3,110 0,468 0,325
M4 0,70 3,141 3,242 3,30 3,545 0,429 0,379
M4,5 0,75 3,580 3,688 3,70 4,013 0,460 0,406
M5 0,80 4,019 4,134 4,20 4,480 0,491 0,433
M6 1,00 4,773 4,917 5,00 5,350 0,613 0,541
M8 1,25 6,466 6,647 6,80 7,188 0,767 0,677
M10 1,50 8,160 8,376 8,50 9,026 0,920 0,812
M12 1,75 9,853 10,106 10,20 10,863 1,074 0,947
M14 2,00 11,546 11,835 12,00 12,701 1,227 1,083
M16 2,00 13,546 13,835 14,00 14,701 1,227 1,083
M18 2,50 14,933 15,294 15,50 16,376 1,534 1,353
M20 2,50 16,933 17,294 17,50 18,376 1,534 1,353
M22 2,50 18,933 19,294 19,50 20,376 1,534 1,353
M24 3,00 20,319 20,752 21,00 22,051 1,840 1,624
M27 3,00 23,319 23,752 24,00 25,051 1,840 1,624
M30 3,50 25,706 26,211 26,50 27,727 2,147 1,894
M33 3,50 28,706 29,211 29,50 30,727 2,147 1,894
M36 4,00 31,093 31,670 32,00 33,402 2,454 2,185
M39 4,00 34,093 34,670 35,00 36,402 2,454 2,165
M42 4,50 36,479 37,129 37,50 39,077 2,760 2,436
M45 4,50 39,479 40,129 40,50 42,077 2,760 2,436
M48 5,00 41,866 42,587 43,00 44,752 3,067 2,706
M52 5,00 45,866 46,587 47,00 48,752 3,067 2,706
M56 5,50 49,252 50,046 50,50 52,428 3,374 2,977
M60 5,50 53,252 54,046 55,00 56,428 3,374 2,977
M64 6,00 56,639 57,505 58,00 60,103 3,681 3,248

 

Metrik İnce Diş Vida

Vida anma ölçüsü

 

dxP

Diş dibi çapı Vida anma ölçüsü

 

dxP

Diş dibi çapı Vida anma ölçüsü

 

dxP

Diş dibi çapı
Dış

vidada d1

İç vidada D1 Dış

vidada d1

İç

vidada

D1

Dış

vidada d1

İç

vidada

D1

M2x 0,2 1,755 1,753 M14x1,5 12,160 12,376 M42x2 39,546 39,835
M2,5x0,25 2,193 2,229 M16×1 14,773 14,917 M48x2 45,546 45,835
M3x0,35 2,571 2,621 M16x1,5 14,160 14,376 M48x3 44,319 44,752
M4x0,5 3,387 3,459 M20×1 18,773 18,917 M56x2 53,546 53,835
M5x0,5 4,387 4,459 M20x1,5 18,160 18,376 M56x3 52,319 52,752
M6x0,75 5,080 5,188 M24x1,5 22,160 22,376 M64x2 61,546 61,835
M8x0,75 7,080 7,188 M24×2 21,546 21,835 M64x3 60,319 60,752
M8×1 6,773 6,917 M30x1,5 28,160 28,376 M72x2 69,546 69,835
M10x0,75 9,080 9,188 M30×2 27,546 27,835 M72x3 68,319 68,752
M10×1 8,773 8,917 M36x1,5 34,160 34,376 M80x2 77,546 77,835
M12×1 10,773 10,917 M36×2 33,546 33,835 M80x3 75,093 75,670
M112×1,25 10,466 10,647 M42x1,5 40,160 40,376 M90x 85,093 85,670

 

 

Henüz Yorum Yok

CEVAPLA