Teknik Resim Yüzey Durumları

0
1021

A– YÜZEY PÜRÜZLÜLÜĞÜ

Makine imalâtında talaşlı veya talaşsız şekillendirme ile elde edilen yüzeylerde yapımdan dolayı pürüzler kalır. Bu pürüzler uygulanan yapım çeşidine göre gözle görülebilir ve elle hissedilebilir şekilde olabileceği gibi bazı hassas kontrol cihazlar ile görülebilecek ve ölçülebilecek büyüklüklerde olabilir. Makine parçalarında, aşınmanın azalması için bu pürüzlerin  belli değerlerde  olması  gerekmektedir.  İmal edilen bir parçanın,  iş görebilirlik özelliğini  yerine  getirebilmesi  ve  ekonomik  olarak  işlenebilmesi  için,  yüzeylerinin  hangi kalitede olacağı tasarım aşamasında belirlenir. Makine parçalarının hangi yüzey durumuna sahip olacakları çizilen resimler üzerinde grafik sembollerle belirtilir.

1) Yüzey durumu parametreleri

Makine  parçalarının  yüzey  durumları,  işleme  kalitesini  ve  ekonomik  durumunu etkiler. Makine parçalarının yüzeyleri mikroskop ile incelendiğinde parça yüzeyinde girinti ve çıkıntılar gözlenir (Şekil 14.1). Şekil 14.1 gerçek yüzey ile belirlenen düzlemin kesişmesi sonucu oluşan bir profili göstermektedir. Yüzey profilleri, takım geometrisine, soğutma sıvısı kullanılmasına,   talaş   derinliğine   kesme   ve   ilerleme   miktarına   bağlıdır.   Bu   nedenle yüzeylerdeki  pürüzlülük  değerlerinin  ölçülmesinde;  Profil  parametreleri,  motif parametreleri ve malzeme olasılık eğrisine dayanan parametreler olmak üzere üç yüzey durumu parametresi tespit edilmiştir.

Adsız1

Profil parametreleri, R- profilleri, W- profilleri ve P- profilleri olmak üzere üç yüzey profili için tarif edilmiştir. R- profil parametresi, yüzey pürüzlülük profilinden, W- profil parametresi,  dalgalılık profilinden ve P- profil parametresi de ana profilden hesaplanan parametrelerdir (TS EN ISO 4287, TS EN ISO 12085, TS EN ISO 13565-2, TS EN ISO 13565-3).

En büyük profil yüksekliği (Pz, Rz, Wz): Örnekleme boyu içinde en büyük profil tepe nokta yüksekliği Zp ve Profilin en çukur nokta derinliği Zv değerlerinin toplamıdır (Şekil 14.2).

Adsız2

Değerlendirilen profilin aritmetik ortalama sapması (Pa, Ra, Wa): Örnekleme boyu içinde, mutlak ordinat değerlerinin aritmetik ortalaması Z(x)

Pa, Ra, Wa = 1/I∫ Z(x) dx bağıntısı ile hesaplanır. Burada I, örnekleme uzunluğudur.

Motif  Parametreleri:  Birbirini  takip  etmesi  gerekli  olmayan,  ana  profilin  iki  tepe arasındaki en yüksek noktaları arasında kalan kısımdır. Pürüzlülük ve dalgalılık profillerini tanımlar. Bir motif aşağıda belirtilen özelliklerle karakterize edilir (Şekil 14.3, Şekil 14.4).

Boyu ARi veya AWi , profilin genel doğrultusuna paralel ölçülür,

İki adet derinliği (Hj ve Hj+1 veya Hwj ve Hwj+1 ana profilin genel doğrultusuna dik ölçülür,

T özelliği, iki derinlik arasındaki en küçük derinliktir.

Adsız3

Adsız1

Yüzey pürüzlülüğü parametrelerinin mikron cinsinden sayısal değerleri, Tablo 14.1 ve Tablo 14.2’den seçilmelidir. Tablo 14.3’te üretim metotlarına bağlı olarak elde edilebilecek profil sapmalarının aritmetik ortalama değerleri (Ra), Tablo 14.4’te ise bazı makine parçalarında uygulanan pürüzlülük değerleri (Ra) verilmiştir.

Tablo 14.1 Profil sapmalarının aritmetik ortalaması (Ra µm)

0,008

0,010

(0,012)

0,125 1,25 (12,5)

125

0,016

0,160 (1,60) 16,0

160

0,020

(0,20) 2,0 20

(200)

(0,025)

0,25 2,5 (25)

250

0,032

0,32 (3,2) 32

320

0,040

(0,40) 4,0 40

(400)

(0,050)

0,50 5,0

(50)

0,063

0,63 (6,3)

63

0,080

(0,80) 8,0

80

(0,100)

1,00 10,0

(100)

Not: Parantez içindeki değerler tercih edilmelidir.

 

Tablo 14.2 En büyük profil yüksekliği (Rz µm)

0,125

1,25 (12,5) 125 1250
0,160 (1,60) 16,0 160

(1600)

(0,20)

2,0 20 (200)
(0,025) 0,25 2,5 (25)

250

0,032

0,32 (3,2) 32 320
0,040 (0,40) 4,0 40

(400)

(0,050)

0,50 5,0 (50)

500

0,063

0,63 (6,3) 63 630
0,080 (0,80) 8,0 80

(800)

(0,100)

1,00 10,0 (100)

1000

Not: Parantez içindeki değerler tercih edilmelidir.

 

Tablo 14. 3 Yapım yöntemlerine göre erişilebilecek (Ra) yüzey pürüzlülükleri

 

Adsız2

 


Tablo 14.4. Bazı Makine Parçalarında Uygulanan Ortalama Ra Yüzey Pürüzlülüğü Değerleri

Adsız2

Drusal malzeme olasılık eğrisine ilişkin parametreler: R profili için tanımlanmıştır. Doğrusal malzeme olasılık eğrisini temel alan, çukur noktaları çıkarılmış yüzey pürüzlülüğü profilini değerlendirmek için kullanılır. Rk (Orta tabaka yüzey pürüzlülük derinliği), Rvk (Orta tabaka yüzey pürüzlülük profilinin içinden geçen profil çukur noktaları iz düşümü ortalama derinliği), Rpk ( Orta tabaka yüzey pürüzlülük profili üzerindeki çıkıntılı tepelerin ortalama derinliğidir (Şekil 14.5).

Adsız1 Adsız2

YÜZEY DURUMU GRAFİK SEMBOLLERİ VE PARAMETRELERİN YAZILMASI

İmalat resimlerinde yüzey durumlarını göstermek için Bazı semboller kullanılır. Bu sembollerin üzerine pürüzlülük değerleri ve bazı bilgiler yazılır.

Yüzey Durumu Sembolleri

1– Esas grafik sembol

Yüzey durumlarının gösterilmesinde kullanılan esas grafik sembol, ilgili yüzeyi gösteren çizgiye 60° eğik farklı uzunluktaki iki düz çizgiden oluşur. Esas grafik sembol olarak adlandırılır (Şekil 14.7). Esas grafik sembol, tek başına (tamamlayıcı bilgi olmadan) kullanıl- mamalıdır. Esas grafik sembol, tamamlayıcı ek bilgi ile kullanıldığında belirtilen yüzeyin elde edilmesi için  talaş kaldırmaya izin verilip verilmediği gereğine henüz karar verilmemiştir.

Adsız1

2Talaş Kaldırılma gerekli olduğunda

Belirtilen yüzeyin elde edilmesi için talaş kaldırma (meselâ takım tezgahlarında işleme ile) gerektiğinde, esas grafik sembole bir çizgi eklenmelidir (Şekil 14.8). Şekil 14.8’deki genişle- tilmiş grafik sembol, tek başına (tamamlayıcı bilgi olmadan) kullanılmamalıdır.

Adsız2

3Talaş kaldırmaya izin verilmediğinde

Belirtilen yüzeyin elde edilmesi için talaş kaldırmaya izin verilmediğinde, esas grafik sembole bir daire eklenmelidir (Şekil 14.9).

Adsız3

4– Tam grafik sembol

Yüzey  durumu  karakteristiklerine  ait  tamamlayıcı  özellikleri  göstermek  için  grafik sembollerin uzun koluna bir çizgi eklenmelidir (Şekil 14.10.a,b,c).

Adsız4

5– Yüzey durumu için tam grafik sembolün teşkili

Tam  grafik  sembol   içinde,   değişik   yüzey   durumu   özelliklerinin   gerekli   konumları gösterilmiştir (Şekil 14.11).

Adsız1

a) a konum-tek yüzey durumu özelliği: Yüzey durumu parametresinin sınır sayı değeri ve iletim bandı/münferit ölçme uzunluğu kısa gösterilişlerinin belirtilmesidiYanlış anlamayı önlemek için, parametre kısa gösterilişi ile sınır değeri arasında boşluk bırakılmalıdır.

Örnek 1- 0,0025-0,8/Rz  6,8 (iletim bandı ile gösterilişe örnek).

Örnek 2- -0,8/Rz 6,8 (sadece münferit ölçme uzunluğu ile gösterilişe örnek).

b) a ve b konumu-iki ve daha fazla yüzey durumu özelliği: Birinci yüzey durumu özelliği gösterilişi “a”, a)’daki gibidir. İkinci yüzey durumu özelliği gösterilişi  “b” konumundadı Üçüncü bir özellik ve daha fazlasını göstermek için, grafik sembol düşey yönde daha fazla satıra sahip olacak şekilde büyütülerek “a” ve “b” konumu yukarı taşınır (bak. Tablo 14.7 örnek 5).

c) c konumu-imalât metodu: İşleme kaplama veya meselâ tornalanmış, taşlanmış, frezelenmiş gibi yüzeyin işlem göreceği imalât metodu be

d) d konumu-yüzey izleri ve doğrultusu: Meselâ “=”, “X”, “M” gibi yüzey izleri doğrultusu

e) e konumu-işleme (talaş) payı: Milimetre cinsinden işleme payı

6– Yüzey durumu özellik sınırları

%16kuralı” ve “max-kuralı” olmak üzere iki farklı yol ile gösterilir.

%16kuralı, yüzey durumu özelliklerinin bütün gösterilişleri için varsayılan kural olarak tanımlanmıştır. Bir parametrenin en üst sınırıyla veya en alt sınırıyla belirlenen kurallar için teknik resim üzerinde belirlenen değerden az olan miktar, bir değerlendirme uzunluğu esas alındığında ölçülen parametrenin ölçülen değerlerinin tamamının %16’sından fazla değilse yüzeyin kabul edilebilir olduğunu ifade eder (Şekil 14.12).

Bir yüzey durumu özelliği için “en büyük değer-kuralı” uygulamasında parametre kısa gösterilişine “max” eklenmelidir (Şekil 14.13).

Adsız2

7– İletim bandı ve münferit ölçme uzunluğunun gösterilişi

Yüzey durumu gösterilişinde, bu yüzey durumu özelliğini belirli hale getirmek için iletim bandı, eğik bir çizgi ile (/) ayrılmış parametre gösterilişi önünde, kısa dalga filtresi uzun dalga filtresinden önce olmak üzere birbirlerinden kısa bir çizgi ile ayrılmış (“-“) olarak ve filtrelerin kesin  değerleri  (milimetre  cinsinden)  gösterilmelidir  (Şekil  14.14).  İletim  bandındaki  iki filtreden sadece birisi gösterildiğinde, kısa çizgi, gösterilişin kısa veya uzun dalga filtre olup olmadığını belirtmek için kullanılır.

Örnek 1  0,008- (kısa dalga filtre gösterilişi).

Örnek 2 -0,25 (uzun dalga filtre gösterilişi).

NotYüzey  durumu özelliklerinin  gösterilişindeki  kontrol elemanları  Tablo 14.8 EK A’ da ayrıntılı olarak gösterilmiştir.

Adsız1

8– Tek veya iki taraflı tolerans ve imalât metodunun gösterilmesi

Tolerans   sınırları,   parametre   kısa   gösterilişi,   parametre   değeri   ve   iletim   bandı gösterilişiyle belirtilmelidir.

Parametre kısa gösterilişinde parametre değeri ve iletim bandı belirtildiğinde, bunlar söz konusu parametrenin tek taraflı bir tolerans üst sınırı gibi anlaşılmalıdır. Belirtilen parametre kısa gösterilişi, parametre değeri ve iletim bandı gösterilişinin, söz konusu parametrenin tek taraflı bir tolerans alt sınırı gibi parametre kısa gösterilişi önünde L harfi yer almalıdır (L Ra 0,32).

İki taraflı bir tolerans, tamamlanmış sembol içinde U harfi ile birlikte üst özellik sınırı üstte ve L harfi ile birlikte alt özellik sınırı altta olmak üzere yerleştirilerek gösterilmelidir (Şekil

14.15). Üst ve alt özellik sınırlarının, aynı parametre kısa gösterilişi ve iletim bandı yoluyla gösterilmesi gerekmez. İmalat işlemi ve pürüzlülük özelliğinin gösterilmesi (Şekil 14.16a), kaplama işlemi ve pürüzlülük özelliğinin gösterilmesi (Şekil 14.16b).

Adsız2

Henüz Yorum Yok

CEVAPLA