Teknik Resim Geometrik Toleranslandırma_En Çok Malzeme Prensibi

0
847

1) Anlamı: İş parçalarının birleştirilmesi, iki flanşın bağlanması için cıvata (saplama, pim vb.) ile cıvata delikleri gibi birleşen şekil elemanlarının gerçek şekilleri ile gerçekleşen şekil ve konum sapmaları arasındaki ilişkiye bağlıdır.

En küçük  birleşme  boşluğu,  (mesela  en büyük  cıvata  ve en küçük  delik gibi) birleşen şekil elemanlarının her biri en çok malzeme ölçüsüne sahip olduğunda ve (mesela konum sapması gibi) şekil ve konum sapmaları sıfır olduğunda meydana gelir.

En büyük birleşme boşluğu , (mesela en küçük mil ve en büyük delik gibi) birleşen şekil   elemanlarının   gerçek   şekilleri   kendi   en   çok   malzeme   ölçülerinden   en  fazla uzaklaştığında  ve (mesela  konum  sapmaları)  şekil ve konum sapmaları  sıfır olduğunda meydana gelir.

Burada (birleşen parçalardan birinin gerçek şekli kendi en çok malzeme ölçüsüne ulaşmadığında)  verilen şekil ve konum toleransının, karşı parça ile parçanın birleşmesini tehlikeye sokmayacak uygun miktarda büyütülebileceği gerçeği ortaya çıkmaktadır. Bu kural “En çok malzeme prensibi” olarak adlandırılır. Ve teknik resimlerde  M  ile belirtilir.

En çok malzeme  prensibi  , toleranslandırılmış  şekil eleman(lar)ı  için etkili durum

isteyen  ve  belirtilmemişse  referans  şekil  eleman(lar)ının  ideal  geometrik  şeklini  ihlal etmeyen bir tolerans verme prensibidir.

2) Terimler (Şekil 15.40)

En çok malzeme ölçüsü: ∅ 150:En çok malzeme durumuna sahip bir şekil elemanının ölçüsüdür.

En az malzeme ölçüsü : ∅ 149,96: En az malzeme durumuna sahip bir şekil elemanının ölçüsüdür.

Etkili ölçü:∅ 150,05: Bir şekil elemanının etkili durumunu gösteren ölçüdür. Diklik toleransı bölgesi : ∅ 0,05

Adsız

3) En çok malzeme prensibi için uygulama örnekleri

Tasarımcı her durumda ilgili toleranslar için en çok malzeme prensibinin uygulanıp uygulanmayacağına karar vermelidir.

NOT- En çok malzeme prensibi, bir tolerans büyütmesiyle fonksiyonların tehlikeye düşebileceği kinematik zincirler, dişli merkezleri, iç vida delikleri, sıkı alıştırmalı delikler vb.’ ne uygulanmamalıdır.

I) Deliklerin bir gurubu için konum toleransları

4 delikli  bir  grup  için  konum  toleransının  teknik  resimde  verilmesi  şekil  15. 41’ de gösterilmiştir.  Şekil 15.41’  de, delik  grubuna  uygun  4 adet  sabit  bir pimin  ölçülendirilmesi gösterilmektedir.

Delikler için en küçük ölçü, en çok malzeme ölçüsü olan ∅ 8,1’ dir

Pimler için en büyük ölçü, en çok malzeme ölçüsü olan ∅ 7,9’ dur

Delik ve pimlerin en çok malzeme ölçüleri arasındaki fark 8,1-7,9=0,2’ değerindedir. Delik ve pimler  için konum toleranslarının  toplamı,  bu farkı  (0,2)  aşmamalıdır.  Bu örnekte  pimlerin konum toleransları eşit ölçüdedir; başka bir deyişle delikler için konum toleransı ∅ 0,1 (Şekil 15.41a) ve pimler için konum toleransı aynı değerde ∅ 0,1’ dir (Şekil 15.41b)

AdsızII) Bir referans düzlemine göre milin diklik toleransı

Şekil 15.42 a’ daki toleranslı şekil elemanı şu şartları taşımalıdır. Başka bir deyişle ∅ 20,2(20+0,2)’  yi  ihlal etmemelidir.  Gerçek  ölçü  ∅ 19,9  ile  ∅20  arasında  bulunmalıdır.

Yanal yüzey çizgisinin  veya ekseninin  diklik toleransı 0,2…..0,3’ den daha büyük olmamalıdır;  mesela gerçek ölçü  ∅20  olduğunda   tolerans  0,2’  dir.  Mesela  gerçek  ölçü  ∅19,9 olduğunda tolerans 0,3’ tür.

Adsız

 

 

Şekil 15.42 b’ deki ∅20 en çok malzeme ölçüsünde   M  ile, ideal geometrik örtü yüzeyi ilave bir  E sembolüyle sınırlandırma yapılmıştır. (TS ISO 8015) Bu örnekte gerçek ölçüler ∅19,9 ile  ∅20 arasında bulunmalı,  doğruluk ve  dairelik  toleransları  şekil  elemanının  örtü  şartını aşarak  müşterek  etki yapamaz, başka  bir  deyişle yanal yüzeyin  veya  eksenin  doğruluk  toleransı   yerel  gerçek   ölçüye   bağlı  olarak 0…0,1’  i  aşamaz.   Diklik toleransı   M  ‘  nin verilmesinden   dolayı  0,3  (etkili  ölçü=∅20,2)’  ye  kadar, ancak  şekil  elemanının   gerçek ölçüleri 19,9 olduğunda büyütülebilir (Şekil 15.42b).

Toleranslı şekil elemanı aşağıdaki şartları yerine getirmelidir. Şekil elemanının her bir yerel gerçek ölçüsü 11,8 ile 12 arasında 0,2 ölçü toleransı içinde bulunmalıdır.

III) Bir eksenin doğruluk toleransı

Toleranslı şekil elemanı etkili durumunu muhafaza etmelidir, başka bir ifade ile ∅12,4 (=∅12+0,4) ölçülü ve ideal geometrik şekildeki örtü silindirini muhafaza etmelidir.

Bu, millerin bütün çapları ∅12’ lik en çok malzeme ölçüsüne sahip olduğunda ekseni ∅0,4’ lük doğruluk toleransı bölgesi içinde bulunmak zorunda ve bütün çaplar ∅11,8’ lik en az malzeme ölçüsünde olduğunda eksenin tolerans bölgesi ∅0,6’ ya kadar arttırılabileceği anlamındadır (Şekil 15.43).

AdsızIV) Bir referans düzlemine göre milin paralellik toleransı

Toleranslı şekil elemanı aşağıdaki şartları yerine getirmelidir.

Şekil elemanının gerçek ölçüsü ∅ 6,4 ila ∅ 6,5 arasında 0,1 ölçü toleransı içinde bulunmalıdır.

Genel şekil elemanı ∅ 6,5’ luk ideal geometrik şekildeki örtü silindiri sınırları içinde bulunmalıdır.

Toleranslı şekil elemanı A referans düzlemine paralel ve 6,56 (=6,5+0,06) aralık içindeki iki paralel düzlem içinde bulunan etkili durumunu muhafaza etmelidir (Şekil 15.44b ve c).

Bu, eğer şekil elemanının bütün çapları ∅ 6,5’ luk en çok malzeme ölçüsünde bulunuyorsa eksen A referans düzlemine paralel 0,06 aralığındaki iki paralel düzlem arasında bulunduğu (Şekil 15.44b) ve şekil elemanının bütün çapları ∅ 6,4’ lük en az malzeme ölçüsünde ise 0,16’ ya kadar  artabilen bir  tolerans bölgesi içinde (iki paralel düzlem arasında kalan) bulunduğu anlamındadır (Şekil 15.44c).

NOT 1- Bir referans düzlemine göre bir eksenin paralellik toleransı durumunda iki paralel düzlem arasındaki bir bölge tolerans bölgesi olmalıdır. Bu hiçbir şekilde silindirik tolerans bölgesi olamaz.

NOT 2- İki paralel düzlem arasındaki bir bölge olan buradaki paralellik toleransı için tolerans bölgesi, iki paralel düzlem arasındaki bir etkili durumdaki bölgedir. Bunlar arasındaki aralık en çok malzeme ölçüsü 6,5 + paralellik toleransı 0,06 = 6,56’ dır.

Adsız

AdsızV) Bir referans düzlemine göre deliğin diklik toleransı

Toleranslı şekil elemanı aşağıdaki şartları yerine getirmelidir:

Şekil elemanının gerçek ölçüsü ∅ 50 ile ∅ 50,13 arasında 0,13 toleransı içinde bulunmalıdır.

Toleranslı  şekil elemanı  etkili durumdaki  örtü yüzeyine  uymalıdır,  başka bir deyişle içe çizilen ∅ 49,92 (=∅50-0,08)’ lik şekile ve A referans  düzlemine  dik silindire uymalıdır. (Şekil 15.45 b ve 15.45 c)

Bu şekil elemanının çapı ∅ 50’ lik en çok malzeme ölçüsüne sahip olduğunda (şekil 15.45b)  eksenin  A- referans düzlemine  dik  ∅ 0,08’  lik  tolerans  bölgesi  içinde  bulunmak zorunda olduğunda ve şekil elemanının bütün çapları ∅ 50,13’ lük en az malzeme ölçüsüne sahip olduğunda eksenin tolerans bölgesi ∅ 0,21’ e kadar artırılabilir demektir (Şekil 15.45c).

Adsız

AdsızVI) Bir referans düzlemine göre bir kanalın eğiklik toleransı

Toleranslı şekil elemanı aşağıdaki şartları yerine getirmelidir:

Şekil elemanının her yerel gerçek ölçüsü 6,32 ile 6,48 arasında 0,16’ lık ölçü toleransı içinde bulunmalıdır.

Toleranslı şekil elemanı A- referans elemanına göre 45° açıdaki6,19 (=6,32-0,13) aralık içindeki iki paralel düzlem arasında etkili durumdaki örtü yüzeyine uymalıdır (Şekil 15.46).

Bu,  eğer  şekil  elemanının  bütün  genişlikleri  6,32’  lik  en  çok  malzeme  ölçüsüne  sahip olduğunda şekil elemanının simetri düzlemi 0,13 aralığında 45°’  lik açı içinde A referans düzlemine göre eğik iki paralel düzlem arasında bulunmak zorunda olduğu anlamındadır. şekil elemanının bütün genişlikleri 6,48’ lik en az malzeme ölçüsüne sahip olduğunda şekil elemanının simetri düzlemi 0,29’ a kadar artan bir tolerans bölgesi içinde bulunabilir.

Adsız

VII) Eş eksenlilik toleransı

Toleranslı bitmiş şekil elemanı aşağıdaki şartları yerine getirmelidir.

Silindirin her yerel gerçek ölçüsü ∅ 11,95 ile ∅ 12 arasında 0,05 ölçü toleransı içinde bulunmalıdır(Şekil 15.47b ve Şekil 15.47c)

A referans elemanının birleşme ölçüsü en çok malzeme ölçüsüne sahip olduğunda A referans elemanına göre ∅ 12,04’ lük (= 12+0,04) ideal geometrik şeklinde örtü silindirinde ve eş ekseninde bulunmak zorundadır (Şekil 15.47b ve Şekil 15.47c)

Bu silindirin çapı ∅ 12’ lik en çok malzeme ilkesine sahip olduğunda şekil elemanının ekseni ∅ 0,04’ lük eş eksenlilik tolerans bölgesi içinde kalmalıdır (Şekil 15.47b),toleranslı silindirin çapı ∅ 11,95’ lik en az malzeme ölçüsüne sahip ve referans elemanının ölçüsü ∅ 25 mm’ lik en çok malzeme ölçüsüne sahip olduğunda eksen ∅ 0,09 kadar bir tolerans bölgesi içinde oynayabilir (Şekil 15.47c). A referans elemanın birleşme ölçüsü ∅ 24,95’ lik en az malzeme ölçüsüne sahip olduğunda A referans elemanının gerçek ekseni ∅ 0,05’ lik bir tolerans bölgesi içinde kayabilir.

Adsız

Adsız

Henüz Yorum Yok

CEVAPLA