Civata, Saplama, Somun ve Rondelalar

2
1879

1) Tanımlar: Cıvata, saplama, somun ve rondelalar     makine     parçalarını     birbirine çözülebilir şekilde bağlamaya yarayan eleman- lardır. Cıvata Şekil 1.20’ de gösterildiği gibi sap ve baş olmak üzere iki kısımdır. Baş kısmı altıköşe, dörtköşe, silindirik vb. olmak üzere çeşitli geometrik şekillerden oluşur. Sap kısmı ise ya hepsine yada bir kısmına diş açılmıştır.

Adsız

Cıvatalara,  üzerine somun takılarak şekil (1.24 a). Ya da deliğe açılan dişi vidaya vidalanarak  birleştirme  görevi yapması sağlanır (Şekil 1.24 b).

Saplamalar, silindirik şeklinde bir gövde ve bu iki gövdenin iki ucuna açılmış vida dişlerinden oluşur  (Şekil 1.21).

Adsız1

Saplamalar,  Şekil  1.24  c’ de  gösterildiği gibi  iki  ucuna  somun  takılarak,  ya  da  Şekil 1.24  d’ de  gösterildiği  gibi  bir  tarafı  iç  vida açılmış deliğe, diğer tarafı somuna takılarak sabitleme görevi yapması sağlanır.

Somunlar, cıvatalarda olduğu gibi altıköşe, dörtköşe,   silindirik   vb.   şekillerde   yapılırlar (Şekil 1.22).

Adsız2

Rondelalar, Silindirik, dörtgen kulaklı, vb. şekilde ortası cıvata veya saplamanın rahat geçebileceği şekilde yapılırlar ( Şekil 1.23).

Adsız3

Rondelalar, Şekil 1.24 a,c,d’ de gösterildiği gibi cıvata başının ve somunun sürtünme yüzeyi ile yapışık şekilde cıvata gövdesinin üzerine takılarak cıvata veya somunun kolay sıkılmasını   ve   sıkıldıktan   sonra   bunların sarsıntı nedeniyle gevşememelerini sağlar.

Adsız

Adsız

2) Cıvata, saplama ve somun resimlerinin çizimi

a– Cıvata çizimi: Bir cıvata resminin çizilmesi için Şekil 1.25’ de görülen ölçülerin verilmesi gerekir. Bu ölçülerden “AA” Anahtar ağzı ölçüsüdür. Bununla birlikte aşağıda verilen bütün ölçüler cıvata tablolarında verilmiştir. Buna rağmen pratik olarak cıvatanın çizimi için e= 2.d ve k= 0.7.d alınarak cıvata başı çizilir.

Tablo 1.7’ de Altıköşe başlı cıvata ile ilgili ölçüler verilmiştir.

Adsız

Adsız

b- Saplama resmi çizimi: Şekil 1.27’ de verilen ölçüler yardımıyla cıvata sapı çizimi gibidir.

Adsız

c–  Somun  çizimi:  Cıvatalarda  olduğu  gibi somunların  çizilmesi  için  gerekli  ölçüler  Şekil 1.28   ve   1.29’ da   verilmiştir.   Somunun   ön görünüşü verilen ölçülere göre çizilir. Yan görünüşünün çizilmesi için Şekil 1.30’ da görüldüğü  gibi somunun  altıgen  olan ön görünüşü (Şekil 1.30 a) çizildikten sonra yan görünüşü meydana   getiren  dikdörtgen   çizilir. (Şekil 1.30 b). Dikdörtgenin uzun kenarı e kısa kenarı   m   kadar alınır.   Pratikte   somunların çizilmesi için m=0,8.d ve e=2.d alınır. Ön görünüşten  pahı oluşturan  daireden yan görünüşe  uzatılan  ışınlar  aracılığı  ile  A  ve  B noktaları bulunur. Bu noktalardan 30º  lik pahlar çizilir. Pergel 3/4 e kadar açılarak dikdörtgenin uzun  kenarının  orta  noktasına  (1  noktasına) teğet olacak şekilde bir yay çizilir. Bu yay dikdörtgenin kısa kenarlarını 2 ve 3 noktalarında kesinceye  kadar  uzatılır.  2 ve 3 noktalarından dikdörtgenin uzun kenarına  paralel  birer yardımcı  doru çizilir.  Dikdörtgenin  uzun kenarında e/4 uzunlukları işaretlenerek yatay doğrular çizilir. e/4 uzunluğunun orta ekseni ile daha önce çizilen yardımcı doğrunun kesiştiği C noktaları  bulunur.  Pergel  CD kadar açılarak  C noktası merkez olmak üzere küçük yaylar çizilir. Somunun diğer yüzeyi de aynı yolla çizildikten sonra fazla çizgiler   silinerek koyulaştırılır (Şekil 1.30 c).

Adsız Adsız1 Adsız2


Somundaki pah küresel olduğu zaman Şekil 1.31 a’ da gösterildiği gibi 30º  lik pahlar çizilmez. R yarı çaplı daire e/4’ lük uzunluğun hepsini kapsayacak şekilde çizilir. Altı köşe somunun  sivri köşelerinden ikisi yatay eksen doğrultusunda bulunduğu durumda somun şekil 1.31 b’ de gösterildiği gibi çizilir.  Ön görünüş çizildikten sonra yan görünüş için dikdörtgen çizilir. Dikdörtgenin “AA” kadar olan uzun kenarı 4’ e bölünerek eksenler çizilir. A ve B teğet noktalarından bu eksenler üzerinde e/2 uzunluğu işaretlenerek yay merkezleri 1 ve 2 noktaları bulunur. Pergel e/2 kadar açılarak 1 ve 2 noktaları merkez olmak üzere yaylar çizilir. Somunun diğer yüzü de aynı şekilde çizilerek somun tamamlanır.

Adsız

Dört köşe somunların farklı duruşlarındaki görünüşlerinin çizimi şekil 1.32’ de gösterilmiştir. Şekil 1.32 a’ da görüldüğü gibi önce ön görünüş çizilir. Yan görünüşteki yan görünüşü oluşturan dikdörtgen çizildikten sonra, ön görünüşteki pah dairesinden yan görünüşe ışınlar taşınır ve A, B noktaları bulunur. Bu noktalardan 30º lik pahlar çizilerek 1 ve 2 noktaları işaretlenir. Bu noktalar birleştirilerek 3 noktası bulunur. Ön görünüşteki teğet noktalarından yan görünüşe ışınlar çizilerek 4 ve 5 noktaları bulunur. 3,5,2 noktaları ve 3,4,1 noktaları uygun bir yayla birleştirilir. Bu yayın yarıçapı yaklaşık e/2,5 kadardır. Şekil 1.32 b’ deki somunu çizmek için 1 noktası 2’ ye döndürülerek buradan yan görünüşe ışın taşınır. Yan görünüşte B noktasından 30o  lik pah çizilerek ışın C noktasında kestirilir. C noktasından dikdörtgenin uzun kenarına paralel çizilerek D ve E noktaları bulunur. D,A,E noktaları yarıçapı yaklaşık olarak 0,8.e olan bir yayla birleştirilerek çizim tamamlanır.

Adsız

3) Cıvata, somun ve rondelaların resimlerde gösterilmesi  ve ölçülendirilmesi: Cıvata, somun ve rondelaların kesitleri Şekil 1.24’deki montaj resimlerinde gösterilmiştir. Cıvata, somun ve rondelalar kesit resimlerde kesilmemiş gibi gösterilip taranmazlar.

Şekil  1.33’de  silindirik  başlı  tornavida  yarıklı  bir  cıvatanın  ön  ve  yan  görünüşü verilmiştir. Cıvatanın tornavida yarığı, yandan görünüşte yatayla 45°  açı yapacak şekilde, ön görünüşünde ise tam karşıya gelecek şekilde çizilir.

Cıvata,   somun,   saplama   ve   rondelalar   standart   eleman   olduklarından   yapım resimlerinin çizilmesine  gerek  yoktur.  Bu  sebeple  cıvata  veya  somunların  özelliklerini belirten semboller parça listelerine yazılır. Şekil 1.33’de sembollerle gösterilen cıvatalar görülmektedir.

Adsız Adsız1

Standart somun ve rondelaların gösterilmesi ise Şekil 1.34’de verilmiştir. Somun ve rondelalar da cıvataların gösterilmesi gibidir. Yalnız somun ve rondelalarda ölçü olarak sadece anma çapı verilir. Tablo 1.13’de rondelalara ait ölçüler verilmiştir.

Adsız Adsız1

Çok küçük cıvata somun ve rondelalarla yine çok küçük ölçüdeki cıvata delikleri ve kör delikler Şekil 1.35’de gösterildiği gibi basitleştirilerek gösterilir.

Cıvataların geçtiği deliklerin (kör  deliklerin)  cıvata çaplarına dişlerine ve boylarına uygun olarak açılması gerekir. Tablo 1.5 ve Tablo 1.6’da cıvatanın geçtiği deliğin ölçüleri verilmiştir. Üst kısımdaki delik ölçüleri her cıvata için Tablo 1.6’da verilmiştir.

Adsız Adsız1

4) Cıvata yuvaları: Silindirik başlı ve havşa başlı cıvataların yerlerine düzgün olarak oturması için ve baş kısımlarını gizlemek amacıyla cıvata biçimine göre şekillendirilmiş yuvalar kullanılır. Tablo 1.3’de çeşitli cıvata yuvalarının şekilleri, ölçüleri ve yuvalara oturtulmuş uygun cıvatalar gösterilmektedir.

A  Tipi yuvaya  havşa-mercek başlı  cıvatalar  TS  1023/2,  havşa düz başlı  cıvatalar  TS 1023/5 kullanılır. B Tipi yuvaya, havşa mercek başlı cıvatalar TS1023/1 ve TS 1023/3, havşa düz başlı cıvatalar TS 1023/4 ve TS 1023/7 kullanılır. H Tipi yuvaya konik silindirik başlı  cıvatalar  TS  1020/8,  J  Tipi  yuvaya  silindirik  başlı  altı  köşe oyuklu  cıvatalar  TS 1020/10 kullanılır.

 Tablo 1.3. Cıvata Yuvaları

 Adsız
 

Vida çapı

 

tün tiplerde

A Tipi B Tipi  

Vida

 

Çapı

 

H Tipi, J Tipi K Tipi

 

H12

 

d1

 

H13

 

d1

 

H13

 

d2

 

 

 

t2

 

H13

 

d3

 

H13

 

t3

 

 

 

d4

 

H13

 

d5

 

 

 

t4

 

 

 

t5

 

 

 

t6

 

M2

 

2,2

 

2,4

 

4,6

 

1,1

 

 

 

M5

 

 

10

 

4

 

4,2

 

5,7

 

M3

 

3,2

 

3,4

 

6,5

 

1,6

 

6,6

 

1,6

 

M6

 

 

11

 

4,7

 

4,8

 

6,8

M4 4,3 4,5 8,6 2,1 9 2,3 M8 15 6 6 9
M5 5,3 5,5 10,4 2,5 11 2,8 M10 18 7 7,5 11
M6 6,4 6,6 12,4 2,9 13 3,2 M12 16 20 8 8,5 13
M8 8,4 9 16,4 3,7 17,2 4,1 M14 18 24 9 9,5 15
M10 10,5 11 20,4 4,7 21,5 5,3 M16 20 26 10,5 11,5 17,5
 

M12

 

13

 

14

 

24,4

 

5,2

 

26

 

6

 

M20

 

24

 

33

 

12,5

 

13,5

 

21,5

 

M16

 

17

 

18

 

32,4

 

7,2

 

32

 

7

 

M24

 

28

 

40

 

14,5

 

15,5

 

25,5

M20 21 22 40,4 9,2 38 8 M30 36 48 19,5 32

 

5) Cıvata ve somun malzemeleri: Cıvata ve somunlar genel olarak ıslah çeliğinden, karbonlu çelikten, sementasyon çeliğinden yapılırlar. Kullanım alanlarına göre paslanmaz çelik, bakır alaşımı ve alüminyum alaşımı gibi malzemelerden  de yapılırlar.

Çelikten yapılan cıvata ve somunların çekme dayanımı en az 40 N/mm2, bakır alaşımı ve alüminyum alaşımından  yapılanlar  ise en az 30 N/mm2  olması gerekir. (Verilen bu çekme dayanımları TS’ nın ilgili standartlarında TS 1020….1026 ön görülmüştür). Çelikten yapılan cıvata ve somunlarda her malzeme kalite işareti ile gösterilmiştir. (Örneğin 6.8 ) 1. rakamın 100 katı çekme dayanımını (R = 6X100 = 600N/mm2) birinci rakamla ikinci rakamın çarpımının 10 katı ise minimum akma sınırını verir.

(R =6X8 =48X10= 480 N/mm2)

Tablo  1.4’ de çelikten  yapılmış  cıvata ve somun malzemeleri  ile bu malzemelerin rakamlarla gösterilişi ve fiziksel özellikleri verilmektedir.

Birlikte  çalışan  cıvata  ve somunların  malzemeleri  farklı  seçilir.  Somun  malzemesi, cıvata malzemesinden bir kalite daha aşağı bir kaliteden seçilmelidir. Örneğin cıvata malzemesi 5.6 kalitede ise somun malzemesi 4.6 kalitede olmalıdır.

Tablo 1.4. Cıvata Ve Somun Çekme Akma Sınırları

 

Kalite işareti

 

Çekme Dayanımı N/mm2(R )

Minimum

Akma Sınırı N/mm2(R )

3.6

340....420 200

4.6

340....550

210

4.8

400....550 320
5.6 500....700

280

5.8

500....700 400
6.6 600....800

360

6.8 600....800

480

6.9

600....800 540
8.8 800....1000

640

10.9

1000....1200 900
12.9 1200. …1400

1080

4.6

340....550 210
5.6 500....700

280

5.8

500....700 400
6.8 600....800

480

6.9

800....1000

640

 

6) Cıvata ve somunların yüzey işlemeleri ve toleransları:

Yüzey  işleme  işaretleri:  Cıvata  ve  somun  yüzeyleri  orta  işlenmiş  (O)  orta  kaba işlenmiş (OK) ve kaba işlenmiş (K) olarak yapılırlar.

7)  Cıvata   ve  somunların   emniyete   alınması:

Sarsıntı   sebebiyle   somunların gevşemesini önlemek   için çeşitli emniyet tedbirleri alınır. Bunlar Şekil 1.36’ a,b,c,d’ ve 1.37 a,b,c,d,‘ de verilmiştir.

Adsız Adsız1

Adsız Adsız1 Adsız2

Tablo 1.5. Kördelik Ve Vida Boyutları

 Adsız

Metrik vida

Anma

çapı

Cıvata boyu (b)

Vida boyu (b1) Delik boyu (l)
Grup Grup

Grup

1

2 3 1 2 3 1 2

3

M  4

M  5

M  6

M  8

M 10

M 12

M 14

M 16

M 18

M 20

M 22

M 24

M 27

M 30

M 33

M 36

M 39

M 42

M 45

4 –   7

6 –   8

6 –   9

7 –  11

9 –  13

11 –  15

12 –  16

14 –  18

16 –  20

18 –  22

20 –  24

22 –  26

25 –  29

28 –  32

31 –  35

34 –  38

37 –  41

40 –  44

43 –  47

4 –   7

6 –   8

6 –   9

7 –  11

9 –  13

11 –  15

12 –  16

14 –  18

16 –  20

18 –  22

20 –  24

22 –  26

25 –  29

28 –  32

31 –  35

34 –  38

37 –  41

40 –  44

43 –  47

9   –  13

11  –  15

13  –  17

19  –  23

24  –  28

28  –  32

33  –  37

38  –  42

43  –  47

48  –  52

53  –  57

58  –  62

65  –  69

43  –  77

80  –  84

88  –  92

95  –  99

103 -107

111 -115

8

9

10

12

14

16

18

20

22

24

26

28

31

34

37

40

43

46

49

9

10

12

14

17

20

22

24

27

30

32

35

39

43

47

50

54

58

62

14

16

18

24

29

34

39

44

49

54

59

64

71

79

86

94

101

109

117

11  – 14

12  – 15

13  – 17

16  – 20

18  – 22

20  – 24

22  – 26

24  – 29

26  – 31

29  – 33

31  – 37

33  – 39

37  – 43

40  – 46

44  – 51

47  – 54

50  – 58

53  – 61

57  – 66

12  – 16

13  – 17

16  – 20

22  – 27

25  – 30

27  – 32

29  – 35

24  – 29

32  – 38

36  – 43

38  – 45

41  – 48

46  – 54

50  – 58

55  – 64

58  – 67

63  – 73

67  – 77

72  – 83

19  – 24

21  –  26

24  –  30

31  –  39

37  –  46

42  –  51

48  –  57

54  –  64

59  –  69

66  –  78

71  –  83

76  –  88

85  –  99

93 – 107

102 – 118

110 – 126

119 – 137

127 – 145

137 – 157

Whitworth vida

1 / 2′

5 / 8′

3 / 4′

7 / 8′

1′

1  1 / 8′

1  1 / 4′

1  3 / 8′

1  1 / 2′

1  5 / 8′

1  3 / 4′

1  7 / 8′

2′

12 –  16

13 –  17

17 –  21

20 –  24

23 –  27

26 –  30

29 –  33

32 –  36

36 –  40

39 –  43

42 –  46

45 –  49

48 –  52

15 –  19

18 –  22

22 –  26

26 –  30

31 –  35

35 –  39

39 –  43

43 –  47

47 –  51

51 –  55

55 –  59

60 –  64

64 –  68

30 –  34

37 –  41

45 –  49

53 –  57

61 –  65

69 –  73

77 –  81

85 –  89

93 –  97

101 -105

109 -113

117 -121

125 -129

17

19

23

26

29

32

35

38

42

45

48

51

54

20

24

28

32

37

41

45

49

53

57

61

66

70

35

43

51

59

67

75

83

91

99

107

115

123

131

22 –  27

24 –  29

28 –  33

31 –  37

35 –  41

38 –  45

41 –  48

45 –  53

49 –  57

54 –  63

57 –  66

61 –  71

64 –  74

26 –  33

30 –  37

34 –  41

39 –  46

44 –  52

49 –  58

53 –  62

58 –  68

62 –  72

68 –  80

72 –  84

78 –  91

82 –  95

46  – 58

54  – 66

62  – 74

71  – 84

81  – 95

91  – 107

99  – 115

108 – 126

116 – 134

128 – 150

136 – 158

146 – 170

154 – 178

Tablo 1.6. Metrik Cıvatalar İçin Boşluklu Delikler  TS 528                                  EN 20273

Adsız1 Adsız

1) Çizelgede belirtilen üç seri için aşağıda kullanılan tolerans alanları uygulanmıştır.

İnce serilerde          : H 12

Orta serilerde         : H 13

Kaba serilerde        : H 14

Tablo 1.7. Altıköşe Başlı Metrik Cıvata

ALTI KÖŞE BAŞLI CIVATA TS 12435 (Çelik konstrüksiyonlar için – somunlu) /Nisan 1998
Adsız

Anma çapı d= M16,  uzunluğu l= 50 mm mukavemet sınıfı 5.6 olan somunlu altıköşe başlı cıvatanın gösterilişi:

Altıköşe başlı cıvata, TS 12435 M16 x 50 – So – 4.6

TS 12435
d M12 M16 M20 M22 M24 M27 M30
P1) 1,75 2 2,4 2,5 3 3 3,5
ds Max. 12,7 16,7 20,84 22,84 24,84 27,84 27,84
Min. 11,3 15,3 19,16 21,16 23,16 26,16 29,16
e       min. 19,85 20,88 26,17 32,95 37,29 35,03 39,55 45,20 50,85
k 8 10 13 14 15 17 19
r      min. 0,6 0,6 0,8 0,8 0,8 1 1
s      max. 18 19 24 30 34 32 36 41 46
Anma

boyutu  l

ls *) ve lg **)

ls lg ls lg ls lg ls lg ls lg ls lg ls lg
30 7 12,25
35 12 17,25 8 14
40 17 22,25 13 19 9 16,5 7 14,5
45 22 27,25 18 24 14 21,5 12 19,5 10 19
50 27 32,25 23 29 19 26,5 17 24,5 15 24
55 32 37,25 28 34 24 31,5 22 29,5 20 29
60 37 42,25 33 39 29 36,5 27 34,5 25 34 22 32
65 42 47,25 38 44 34 41,5 32 39,5 30 39 27 36
70 47 52,25 43 49 39 46,5 37 44,5 35 44 32 41
75 52 57,25 48 54 44 51,5 42 49,5 40 49 37 46
80 57 62,25 53 59 49 56,5 47 54,5 45 54 42 51 39 49,5
85 62 67,25 58 64 54 61,5 52 59,5 50 59 47 56 44 54,5
90 67 72,25 63 69 59 66,5 57 64,5 55 64 52 61 49 59,5
95 72 77,25 68 74 64 71,5 62 69,5 60 69 57 66 54 64,5
100 77 82,25 73 79 69 76,5 67 74,5 65 74 62 71 59 69,5
105 82 87,25 78 84 74 81,5 72 79,5 70 79 67 76 64 74,5
110 87 92,25 83 89 79 86,5 77 84,5 75 84 72 81 69 79,5
115 92 97,25 88 94 84 91,5 82 89,5 80 89 77 86 74 84,5
120 97 102,25 93 99 89 96,5 87 94,5 85 94 82 91 79 89,5
125 98 104 94 101,5 92 99,5 90 99 87 96 84 94,5
130 103 109 99 106,5 97 104,5 95 104 92 101 89 99,5
135 108 114 104 111,5 102 109,5 100 109 97 106 94 104,5
140 113 119 109 116,5 107 114,5 105 114 102 111 99 109,5
145 118 124 114 121,5 112 119,5 110 119 107 116 104 114,5
150 123 129 119 126,5 117 124,5 115 124 112 121 109 119,5
155 124 131,5 122 129,5 120 129 117 126 114 124,5
160 129 136,5 127 134,5 125 134 122 131 119 129,5
165 134 141,5 132 139,5 130 139 127 136 124 134,5
170 139 146,5 137 144,5 135 144 132 141 129 139,5
175 144 151,5 142 149,5 140 149 137 146 134 144,5
180 147 154,5 145 154 142 151 139 149,5
185 152 159,5 150 159 147 156 144 154,5
190 157 164,5 155 164 152 161 149 159,5
195 162 169,5 160 169 157 166 154 164,5
200 167 174,5 165 174 162 171 159 169,5
1) P= vida adımı

Malzeme : Çelik, Mukavemet sınıfı: 4.6, 5.6     Mamul kalitesi : C

M12 ve M22 altıköşe başlı cıvatalar için yeni anahtar ağzı genişlikleri 18 mm ve 34 mm olarak alındığında, gösterilişi; Altıköşe başlı cıvata TS 12435 – M16x50 – So –SW18 – 4.6

*) ls min = lg max – 3P

**) lg max anma – b

 

Adsız Adsız1 Adsız2

Adsız Adsız1 Adsız2

Adsız

Adsız Adsız1

Adsız

Adsız Adsız1

2 Yorumlar

CEVAPLA